مشكلات پوسته تخم مرغ در مرغان تخم گذار

مهندس مجتبي بشارتيان کارشناس علوم دامی

3-چگونه كيفيت پوسته را بهبود دهيم :

3-1- ويتامين ث ( آسكوربيك اسيد )

تشكيل پوسته تخم مرغ ، يك فرآيند كامل ، مركب از متابوليسم كلسيم و تنظيم به وسيله هورمون پاراتورمون و هورمونهاي كنترل كننده چرخه تخمگذاري است . تشكيل پوسته تخم مرغ از ساخت اولين لايه متشكل از شبكه اي از فيبرهاي كلاژن كه يك چهار چوب ( اسكلت ) را كه مراحل كلسيم گذاري روي آن انجام شود شروع مي شود . بيوسنتز كلاژن از اسيدهاي آمينه و پرولين و بخصوص براي تبديل پروكلاژن به تروپوكلاژن نيازمند اسيد اسكوربيك است . براي مراحل آهكي شدن ، ويتامين D3 ، كلسيم و فسفر ضروري است . تنظيم متابوليسم كلسيم تحت تأثير ماده شبه هورمون كلي تيرول و هورمون پاراتورمون توليد شده توسط غدد پاراتيروئيد است . بيوسنتز كلي تيرول به ويتامين D3 وابسته است و اولين تبديل براي رسيدن به شكل فعال ، در كبد تحت اثر آنزيم 25 – هيدروكسي لاز انجام و 25 – هيدروكسي ويتامين D3 تشكيل مي شود . در تبديل بعدي ، 25 – هيدروكسي ويتامين D3 در كليه ها تحت تأثير آنزيم 1- آلفا هيدروكسيلاز و اسيد اسكوربيك به عنوان يك تركيب فعال متابوليكي به 1- 25 آلفا هيدروكسي و ويتامين D3 كه به عنوان كلسي تريول شناخته مي شود تبديل مي گردد .

بيوسنتز اسيد اسكوربيك در كليه به وقوع مي پيوندد و به طور آماده براي تكميل كردن وظيفه حياتي خودش در بيوسنتز كلي تريول در دسترس است . وظايف اصلي كلسي تريول ، تنظيم ؛ جذب كلسيم از روده ها ؛ ساختن پروتئينهاي متصل به كلسيم براي تسهيل انتقال كلسيم ؛ ابقاء كلسيم و مراحل معدني شدن مي باشد .

كمبود يا نقص حاشيه اي اسيد اسكوربيك روي مراحل آهكي شدن اثر سوء خواهد داشت ، بنابراين پوسته اي با بافت ضعيف ايجاد مي شود . تخم مرغهاي پوست نازك قبل از جمع آوري در مزرعه و همچنين در طي حمل و نقل و مراحل دسته بندي شكسته مي شوند . طي تخمين تلفات اقتصادي به صنعت مرغان تخمگذار مشاهده شده كه 7-5 درصد تلفات تخم مرغها در مزرعه و حدود 10 درصد در طول حمل و نقل و مراحل دسته بندي حادث   مي شود .

بيوسنتز كلسي تريول با افزايش سن كاهش نشان مي دهد و سطوح آن در پلاسما در مرغهاي توليد كننده تخم مرغهاي با پوسته نازك بطور معني داري پايين تر است . اين مراحل فيزيولوژيكي صرف نظر از بارور يا نابارور بودن تخم مرغ به دنبال هم به وجود مي آيد .

بنابراين تنزل در كيفيت پوسته تخم مرغ ناشي از مراحل فيزيولوژيكي ناكافي بودن سطح كلسي تريول است . با پيشرفت چرخه تخمگذاري ، شيوع نازكي و تخم مرغهاي پوسته شكسته افزايش مي يابد .

تكميل جيره با اسيد اسكوربيك در گله هاي با سن بالاي 40 هفتگي قطعاً موجب بهبود كيفيت پوسته تخم مرغ و كاهش در تعداد موارد شكسته شدن و ترك برداشتن پوسته تخم مرغها مي شود .

در پژوهشي ، افزودن اسيد اسكوربيك بهبود توليد تخم مرغ ، كه در حقيقت ناشي از كاهش تلفات تخم مرغها به خاطر شكستن است ، حاصل آمد و بنابراين تخم مرغهاي قابل جمع آوري بيشتري به دست آمد .

 

 

3-1-1-باروري و جوجه در آوري :

پوسته تخم مرغ نه فقط يك سد فيزيكي مهم و ضروري براي رشد جنين طراحي شده است . پوسته تخم مرغ وظيفه اي تا حدي شبيه به وظيفه اختصاصي ريه براي تبادل گازي و اتلاف رطوبت در طول دوره ذخيره سازي و انكوباسيون ايفا مي كند . در طول ذخيره سازي و انكوباسيون ، فعاليتهاي كاتاليزوري ( شيميايي ) براي تجزيه كردن پروتئينهاي موجود در آلبومين ادامه مي يابد و بنابراين آب آزاد شده كه به مرور از محيط خارج مي شود ، فضايي در تخم مرغ براي تسهيل ورود اكسيژن ضروري براي توسعه جنين ايجاد مي گردد . دي اكسيد كربن توليد شده در طي رشد جنين از ميان خلل و فرج پوسته تخم مرغ از دسترس خارج شده و به اتمسفر مي رود .

 

 كم شدن آلبومين براي تسهيل انتشار اكسيژن و دي اكسيد كربن ضروري است . كلسيم اضافي مربوط به غذا مي تواند باعث ضخيم شدن پوسته كه در اين صورت مانع مراحل تبادل و در نتيجه باعث مرگ جنين قبل از رشد دستگاه تنفس مي شود . اين تخم مرغ ها اغلب به عنوان غير بارور حذف مي شوند . تكميل جيره با اسيد اسكوربيك بهبود باروري و جوجه درآوري را در گله هاي مرغ مادر نشان داده است .

 

مكانيزم اصلي در بهبود باروري و جوجه درآوري اين گله ها ، بهبود يافتن مراحل آهكي شدن و مهيا شدن زمينه هاي بهتر براي رشد جنين و حيات آن است . هر چه كه پوسته تخم مرغ ضخيم تر شود ، بدون توجه به تخلخلش ، از تبادل گازي جلوگيري خواهد كرد و بنابراين به صورت عاملي مضر براي رشد جنين محسوب مي شود .

3-1-2-بيوسنتز اسيد اسكوربيك :

بيوسنتز اسيد اسكوربيك در جوجه ها در كليه ها به وقوع مي پيوندد . در مرغ تخمگذار در دوره توليد تقاضاي بيشتري براي استفاده اسيد اسكوربيك ، براي تأمين نيازهاي فيزيولوژيكي وجود دارد .

بيشترين افزايش نياز به اسيد اسكوربيك در طي استرسهاي محيطي حاد همچون گرما يا سرماي بيش از حد هوا به وقوع مي پيوندد . تحت چنين شرايطي ، كاهش كيفيت پوسته تخم مرغ و افزوده شدن موارد پوسته نازك و تخم مرغهاي شكسته به عنوان موارد مشترك به صورت معني داري پديدار مي شود .

تحت چنين شرايطي ، تكميل جيره با اسيد اسكوربيك ، اثر سودمندي در جلوگيري تلفات اقتصادي ناشي از كيفيت پايين پوسته تخم مرغ نشان داده است . همچنين بيوسنتز اسيد اسكوربيك ممكن است در اثر عفونتهايي كه عمدتاً وظايف كليه را مختل مي كنند آسيب ببيند . آلودگيهايي كه چنين پتانسيلي را دارا هستند ، شامل عفونت هاي برونشيت ، بيماري ويروسي بورسا ( كيسه بورسال « فابرسيوس » در مقعد جوجه قرار دارد ) مايكوتوكسين ها به سبب اهميت آسيب شناسي در كليه ها ، شناخته شده هستند . بنابراين پتانسيلي براي محدود كردن بيوسنتز اسيد اسكوربيك دارا هستند . تحت چنين شرايطي تكميل جيره با اسيد اسكوربيك دارا هستند . تحت چنين شرايطي تكميل جيره با اسيد اسكوربيك براي به حداقل رساندن تلفات اقتصادي توصيه شده است .

 

 

كيفيت آلبومين تخم مرغها طي پيشرفت سيكل تخم گذاري همانند كاهش در كيفيت پوسته تخم مرغ تنزل مي يابد . نسبت كاهش كيفيت آلبومين در حدود 2 واحد هاگ يونيت ( H.U. ) در ماه تخمين زده شده است . همچنين قابليت جوجه درآوري تخم مرغها با پيشرفت سيكل تخم گذاري تنزل مي يابد .

تخم مرغ هاي با پوسته نازك و كيفيت پايين آلبومين ، آب بيشتري به اتمسفر آزاد خواهند كرد ، مخصوصاً در طي ذخيره سازي در شرايط رطوبت پايين محيط ، كه قابليت جوجه درآوري تخم مرغها با پيشرفت سيكل تخم گذاري تنزل مي يابد .

تخم مرغهاي با پوسته نازك و كيفيت پايين آلبومين ، آب بيشتري به اتمسفر آزاد خواهند كرد ، مخصوصاً در طي ذخيره سازي در شرايط رطوبت پايين محيط ، كه قابليت جوجه در آوري بد را در پي خواهد داشت ، تنزل در كيفيت آلبومين اغلب در طي و به دنبال يك عفونت تجربه شده است . بيشترين عفونتهاي مشترك در گله هاي تجاري عفونتهاي برونشيت ، عارضه كاهش توليد تخم مرغ ( مترجم – Egg Drap در سال 1976 شناسايي و به عنوان بيماري ويروسي كه موجب كاهش توليد تخم مرغ و كاهش كيفيت پوسته تخم مرغ مي شود ، شناخته گرديد ) ، بيماري نيوكاسل و عفونت هموفيلي هستند .

در طي مراحل عفونت مرغها ، استرسهاي تأثير گذار روي سيستم ايمني تجربه مي شوند كه روي ميزان متابوليسم و بهترين تبادل مواد مغذي اثر مي گذارند و وضعيت جديدي ايجاد مي كنند . تحت اين شرايط استرسهاي ايمنولوژيكالي اسيد اسكوربيك براي مبارزه با عفونت نياز است لذا اسيد اسكوربيك قابل دسترس براي مراحل آهكي شدن كافي نيست و به ترتيب كيفيت پوسته ضعيف و جوجه در آوري پايين را نتيجه مي دهد . اين وضعيت بيشترين تأكيد را به تنزل كيفيت آلبومين در طي مراحل عفونت مي گذارد ، زيرا ساخت پروتئين در طي عفونت براي توليد بيشتر آنتي باديها جايگزين پروتئين مورد نياز براي ساخت آلبومين منحرف مي شود .

از لحاظ عملي و براي به حداقل رساندن اتلافهاي اقتصادي ناشي از اتلاف توليد تخم مرغ به علت كيفيت پوسته ضعيف و جلوگيري از تلفات باروري و جوجه در آوري ، ميزان اسيد اسكوربيك جيره به ترتيب زير توصيه شده است : مرغان تخمگذار تجاري ( gms/mt ) 100 گرم در تن ( % 01/0 )

مرغان تخمگذار مادر ( gms/mt ) 150 گرم در تن

3-2-بيكربنات سديم ( NaHCO3 ) :

مرغ هاي در سن 30 هفتگي تغذيه شده با 1% مكمل NaHCO3 و همچنين نگهداري شده در دماي 30 درجه C و با برنامه نوري متناوب و يا استاندارد ضريب شكنندگي پوسته تخم مرغ هايشان بهبود داده شده است . بهبود كيفيت پوسته در گروه براي كه با برنامه نوري متناوب مواجه بود نه بيشتر بوده است . استفاده از مكمل NaHCO3 براي مرغان تخم گذار در دماي بالا بطور معناداري كيفيت پوسته تخم مرغ را در آنها بهبود داد زيرا مرغ ها بيكربنات مضاعف را در طول دوره فعال تشكيل پوسته تخم مرغ مصرف مي كنند . اضافه نمودن بيكربنات سديم يا سسكوييكربنات سديم تصفيه شده ، ارتقاء بالانس الكتروليت جيره ، بهبود بالانس اسيد و باز را نشان داد و يك اثر مثبت بر كيفيت پوسته تخم مرغ داشت .

 

رابطه بين كلسيم و گازكربنيك و يون بيكربنات خون ومايع داخل رحم

3-3-آلمينيو سيليكات ها :

 نتايج ميزان 40% بهبود را در وزن مخصوص و 2/2 % بهبود را در ضريب تبديل غذايي را بوسيله اضافه كردن 75/0% آلمينيوسيليكات سديم در جيره تخمگذاران نشان داد و كيفيت پوسته را در تابستان افزايش داد اما در زمستان اينگونه نبود به هر حال نگراني ها بايد از بابت ظرفيت تبادل يوني و تركيبات انتخاب شده سيليكات بر طرف گردد .

3-4- مينرالها ( مواد معدني ):

 همان طور كه مي دانيم قسمت اعظم پوسته ( 98% ) از مواد معدني تشكيل شده است كه عمدتاً حاوي كربنات كلسيم مي باشد . اين مواد بر روي غشاهاي پوسته كه از جنس ماتريكس آلي هستند ، ذخيره مي گردد . اين غشاها ، تركيبي از پروتئين و موكوپلي ساكاريدها مي باشند . اين غشاها ( غشاي داخلي و غضاي خارجي ) از رشته هاي متعددي ساخته شده اند كه داراي هسته هاي پروتئيني مي باشند و اين هسته هاي پروتئيني توسط يك لفاف گليكو پروتئيني پوشيده شده اند . بخش اعظم مواد پروتئيني آن را ماده شبه كراتيني تشكيل مي دهد كه عمدتاً از اسيد آمينه هاي گوگرد دار ( 70 تا 75 درصد ) تشكيل شده است و بخش كوچكي از آن ( 10 درصد ) را كولاژن مي سازد .

اهميت ماتريكس آلي در اين است كه به عنوان عاملي موثر در كيفيت پوسته شناخته شده است . نشان داده شده است كه با افزايش سن مرغ ، غشاهاي پوسته از نظر تركيبات اسيد آمينه اي دستخوش تغييراتي مي شوند كه همين امر بر كيفيت پوسته اثر مي گذارد . تغييرات ايجاد شده در ساخت و ترشح غشاهاي پوسته ، در روند تشكيل پوسته آسيبي وارد مي كند و موجب كاهش كيفيت آن مي گردد .

مواد معدني جزئينه اي ( trace minerals ) در اين زمينه نقش مهمي دارند . كمبود مس و منگنز بر تشكيل غشاهاي پوسته ، ساختمان پوسته ، ضخامت پوسته و توليد تخم مرغ تأثير مي گذارد . اهميت منگنز شايد ناشي از نقش آن در ساخت پروتئين – موكوپلي ساكاريد ها باشد ؛ زيرا به نظر مي رسد اين لفاف مهم گليكو پروتئيني و نيز ساير تركيبات آلي موجود در ماتريكس پوسته تخم مرغ براي شروع آهكي شدن آن نقش مهمي دارند .

3-4-1-آنزيم وابسته به روي

پوسته در غده پوسته ساز ( shell gland ) تشكيل مي گردد ؛ از اين رو ، اين غده نياز به تأمين مقادير كافي يون هاي كلسيم دارد . علاوه بر آن ، ترشحات غده پوسته ساز براي تشكيل پوسته بايد حاوي مقادير كافي يون هاي بي كربنات نيز باشد . ولي معمولاً يون بي كربنات به عنوان عامل موثر در كيفيت پوسته مورد بي توجهي قرار مي گيرد . يكي از منابع اصلي يون هاي بي كربنات مورد نياز در تشكيل پوسته تخم مرغ ، دي اكسيد كربن مي باشد كه در خلال سوخت و ساز طبيعي در سلول هاي غده پوسته ساز توليد مي شود و يا از خون فراهم مي گردد . آنزيم وابسته به روي ( zn ) كربنيك آنهيدراز ، در تشكيل يون هاي بي كربنات از دي اكسيد كربن و آب نقش مهمي دارد . مشاهده كاهش فعاليت آنزيم كربنيك آنهيدراز در موكوس غده پوسته ساز در مرغ ها ، زمان استراحت از تخمگذاري ، اين تصور را بر مي انگيزد كه توليد كربنات براي تشكيل پوسته ، ممكن است متأثير از عوامل بيروني نظير آب آشاميدني ملح دار باشد كه موجب كاهش فعاليت كربنيك آنهيدراز مي گردد .

اين مشاهدات نشان مي دهد كه كربنيك آنهيدراز ممكن است در تشكيل پوسته تخم مرغ نقش مهمي داشته باشد . اين واقعيت كه اين آنزيم به روي وابسته است ، موجب مي گردد كه فعال بودن و عملكرد صحيح آن تحت تأثير متقابل مواد معدني و قابليت دسترس زيستي ( bioavailability ) آنها باشد . بدرستي معلوم شده است كه كلسيم در همان مكان هاي جذب روي ، مس و منگنز با آنها به رقابت مي پردازد و در واقع جيره هاي پُر كلسيم مستقيماً موجب كاهش فعاليت آنزيم كربنيك آنهيدراز مي شوند . مطالعات اخير نشان داده است كه كلسيم در تضاد با روي حاصل از منابع معدني غير آلي مي باشد و مانع از جذب آن مي گردد .

 

3-4-2-ارزش مواد معدني ناديده گرفته شده ( overlooked minerals )

يافته هاي علمي جديد نشان مي دهد كه به نظر مي رسد اهميت قابليت دسترس حياتي عناصري غير از كلسيم و فسفر كه در تشكيل پوسته موثر هستند ناديده گرفته شده است ؛ بويژه روي و منگنز به لحاظ نقشي كه به عنوان جزئي از سيستم هاي آنزيمي جهت تشكيل كربنات و ساخت پروتئين – موكوپلي ساكاريد دارند .

 

مصرف تركيباتي از اين مواد معدني با قابليت دسترسي حياتي بيشتر و يا فعال از نظر زيستي ( bioactive ) ممكن است به كاهش پاره اي از مشكلات مرتبط با نامرغوبي پوسته كمك كند . براي نمونه نشان داده شده است كه در جيره هاي پر كلسيم ، پروتئينات روي بهتر از تركيبات معدني جذب مي شود . بر طبق گزارش هاي تحقيقاتي جديد ، مصرف مكمل هاي غني از تركيبات فعال زيستي روي و منگنز موجب بهبود كلي كيفيت پوسته تخم مرغ از جمله استحكام پوسته ، وزن مخصوص و ضخامت آن مي گردد .

 

مصرف مكمل هاي تجارتي فعال زيستي روي و منگنز نيز نشان مي دهد كه در خصوص كاهش ميزان تخم مرغ    فله اي ( Bucket eggs ) و ترك دار نتايج خوبي دربرداشته است . نتايج به دست آمده مويد اين فرضيه است كه براي بهبود كيفيت پوسته تخم مرغ ، بايد بهبود قابليت دسترسي زيستي و فعاليت زيستي عناصر روي و منگنز را كه در فعال سازي آنزيم كربنيك آنهيدراز و تشكيل گليكو پروتئين موثر مي باشند مد نظر قرار داد .

 

3-5- كلسيم :

سوخت و ساز كلسيم در طيور از جنبه‌هاي مختلفي با پستانداران تفاوت دارد:

-  پيش از شروع تخمگذاري، بافت استخوان اضافي در بخش مدولاري استخوان‌هاي دراز به وجود مي‌آيد.

-  غدد پوسته‌ساز پرندگان طي 15 ساعت در حدود 5/2-2 گرم كلسيم براي آهكي شدن پوسته انتقال مي‌دهند و روزانه حدود 10 درصد از كل ذخيره كلسيم بدن را براي تشكيل تخم‌مرغ مصرف مي‌كنند.

-  ميزان كلسيم خون طيور در واكنش‌ به استروژن و فعاليت‌هاي توليد مثلي افزايش مي‌يابد.

-  درپرندگان نقش فيزيولوژيكي مشخصي براي هورمون كلسي تونين در ارتباط با متابوليسم كلسيم و استخوان مشخص نشده است. اين ويژگي خاص سبب شده است كه سوخت و ساز كلسيم در پرندگان و بخصوص مرغ به طور دقيق مورد توجه قرار گيرد.

3-5-1-جذب كلسيم و عوامل مؤثر بر آن :

جذب كلسيم در دوازدهه از طريق انتقال فعال و انتشار صورت مي‌گيرد. نشان داده شده است كه هنگام كاهش كلسيم جيره مقدار بيشتري از كلسيم از طريق انتقال فعال جذب مي‌گردد. عوامل متعددي در جذب كلسيم از روده نقش دارند كه عبارتند از:

•  سن مرغ

نشان داده شده است كه با افزايش سن، جذب كلسيم كاهش مي‌يابد. پترسون نشان داد كه توانايي مرغان تخمگذار براي جذب كلسيم از دستگاه گوارش و برداشت كلسيم از مغز استخوان با افزايش سن كاهش مي‌يابد.

ميزان جذب كلسيم در مرغ‌هاي تخمگذار جوان 60 درصد و در مرغ‌هاي مسن‌تر 40 درصد است.به گفته گروهي از محققين اين كاهش جذب كلسيم چندان چشمگير نيست و نمي‌تواند عامل كاهش كيفيت پوسته با افزايش سن باشد. نشان داده شده است كه با افزايش سن مرغ توانايي كبد براي هيدروكسيله كردن ويتامين D3  و توليد 25 هيدروكسي كوله كلسيفرول كاهش مي‌يابد.

• ويتامين D3

نشان داده شده است كه 1 و 25 دي هيدروكسي كوله كلسيفرول وارد هسته سلول‌هاي روده شده و پس از تركيب با محتويات هسته سلول اسيد‌هاي ريبونوكلئيك جديدي را به وجود مي آورند. اسيدهاي ريبونوكلئيك ياد شده داراي كد ژنتيكي توليد پروتئين خاصي به نام پروتئين متصل‌كننده كلسيم (Ca.B.P) مي‌باشند كه موجب ساخت اين پروتئين در روده مي‌شود. البته پروتئين ديگري به نام پروتئين باندكننده كلسيم در غشاء روده شناخته شده است كه با تغيير دادن مقدار فسفاتيديل كولين غشاء باعث تغيير غشاء روده و جذب بهتر كلسيم مي‌شود. CaBP وابسته به ويتامين D3، به سلول‌ها مخاطي محدود نشده و در بافت‌هاي ديگر هم يافت شده است.

•منبع كلسيم جيره و اندازه ذرات آن

مقدار كلسيم قابل دسترس براي تشكيل پوسته به چندين عامل از جمله قابليت انحلال كلسيم (كه) نوع منبع و اندازه ذرات تعيين كننده آن است) بستگي دارد.

بنا به اظهار اسكات و همكاران مكمل‌هاي كلسيم با ذارت درشت نظير پوسته صدف مدت زمان بيشتري در سنگدان مي‌مانند و اين ماندگاري بيشتر اجازه مي‌دهد تا كلسيم به كندي حل شود و در مقادير كم وارد روده گردد در نتيجه ميزان جذب ان بهبود مي‌يابد. رولاند نيز گزارش نموده است كه ميزان كلسيم حل شده در دستگاه گوارش مرغ تحت‌تأثير اندازه ذرات مكمل قرار مي‌گيرد.

• ساير عوامل

ميزان كلسيم جيره، نسبت كلسيم به فسفر، PH روده و چربي‌ها يا اسيدهاي چرب و ساير مواد معدني جيره از جمله آهن، آلومينيوم، منگنز، پتاسيم و منيزيوم عواملي هستند كه بر جذب كلسمي تأثير دارند. همچنين لاكتوز ممكن است جذب كلسيم را از طريق تأثير بر سلول‌هاي جذب‌كننده روده افزايش دهد. رائو و رولاند  گزارش نمودند با افزايش مقدار كلسيم جيره مقدار كلسيم حل شده افزايش مي‌يابد، ولي درصد كلسيم حل شده و درصد جذب كلسيم كاهش مي‌يابد. به هم خوردن نسبت كلسيم به فسفر موجب كاهش جذب كلسيم مي‌گردد به فسفر موجب كاهش جذب كلسيم مي‌گردد و افزايش يكي از اينها باعث تشكيل كمپلكس فسفات كلسيم نامحلول مي‌گردد.

PH اسيدي روده نيز باعث افزايش حلاليت كلسيم و در نتيجه بهبود جذب كلسيم مي‌گردد. به طور كلي هر عاملي كه باعث افزايش حلاليت كلسيم شود جذب كلسيم را نيز افزايش مي‌دهد. چربي‌ها و اسيدهاي چرب ممكن است با تشكيل صابون‌هاي كلسيمي غير محلول در جذب كلسيم اختلال ايجاد كنند.

3-5-2-ابقاء كلسيم :

ميزان ابقاء كلسيم در بدن طيور تحت‌تأثير عواملي نظير مقدار كلسيم جيره، اندازه ذرات مكمل كلسيم، سن و وضعيت پرنده از نظر توليد يا عدم توليد تخم‌مرغ قرار مي‌گيرد. تنها حدود 50 درصد از مقدار 5/3 يا 4 گرم كلسيمي كه مرغ در روز مصرف مي‌كند، در بدن ابقاء مي‌گردد. مطالعات اوليه انجام شده در مورد ابقاء كلسيم بوسيله كامون حاكي از آن است كه با مصرف 9/0 گرم كلسيم در روز، ابقاء كلسيم به سرعت از مقدار منفي به طرف مثبت افزايش مي‌يابد و حدود 70 درصد ابقاء در اين سطح مصرف انجام مي‌گيرد .با افزايش مصرف از 9/0 گرم به 5/3 گرم، ميزان ابقاء درحد تقريباً 50 درصد باقي مي‌ماند. او همچنين مشاهده كرد كه ابقاء كلسيم در روزهاي تشكيل پوسته بيشتر است. او پيشنهاد نمود مقدار نياز كلسيم در روز حدود 4 گرم است و در صورت ابقاء 50 درصد آن، پوسته با كيفيت خوبي تشكيل خواهد شد. 

در مطالعات ديگري محققين ميزان بالاتر از ابقاء كلسيم را مشاهده نمودند. اين محققين دريافتند از شروع توليد تخم‌مرغ تا حدود 3 ماه، ابقاء كلسيم از 25 به 60 درصد افزايش مي‌يابد و از آن پس در حدود 60 درصد باقي مي‌ماند. اين مقدار با 7/2 درصد كلسيم در جيره بدست مي‌آيد. با توجه به اينكه مصرف خوراك روزانه مرغ تخمگذار حدود 114 گرم مي‌باشد، با مصرف 3 گرم كلسيم پرندگان 50 درصد آن از ابقاء مي‌كنند و با افزايش مصرف كلسيم در سطح بالاتر از اين مقدار، درصد ابقاء كاهش مي‌يابد.

در مطالعه ديگري همين محققين با استفاده ازمرغ‌هاي تخمگذار 13 تا15 ماهه دريافتند هنگامي كه مصرف كلسيم 3 گرم يا بيشتر از آن شود، حداكثر ابقاء (5/1 تا 7/1 گرم كلسيم به ازاي هر مرغ در روز) صورت مي‌گيرد و توليد تخم مرغ عالي (80 درصد) خواهد بود، اما كيفيت پوسته به دليل تاثير سن پائين‌ترمي باشد. درضمن درجه حرارت به كار گرفته شده (21 درجه سانتي‌گراد) ممكن است از ابقاء بيشتر جلوگيري كرده باشد

كشاورز و ناكاجيما گزارش نمودند كه با افزايش كلسيم، درصد ابقاء كلسيم كاهش مي‌يابد ولي  ابقاء مطلق كلسيم در استخوان افزايش مي‌يابد. رائو و رولاند نشان دادند كه هنگام مصرف مكمل كلسيم با ذرات درشت‌تر، ميزان ابقاء كلسين 6/0 گرم بيشتر از زماني است كه طيور با ذرات ريزتر تغذيه مي‌شوند .تايلور و كايركلي هنگام بررسي متابوليسم كلسيم و فسفر در مرغان تخمگذار دريافتند كه ابقاء در روزهايي كه پوسته تخم‌مرغ شكل مي‌گيرد، بيشتر از ساير روزهاست.

هورويتز و بار نيز نشان دادند مرغي كه روزانه 6/3 گرم كلسيم مصرف مي‌كند، حدود 8/1 گرم معادل 50 درصد آن را در طول روز ابقاء مي‌كند و هنگامي كه پوسته آهكي در حال شكل‌گيري نيست، مقدار كلسيم ابقاء شده كمتر است. به طور كلي مشخص شده است اگر مرغ‌ها روزانه 4 گرم كلسيم مصرف كنند، قادرند كلسيم را به ميزان 50 يا بيشتر ابقاء كنند. همچنين مشخص شده كه همين ميزان براي پرندگان با توليد بالا كافي است، ولي ممكن است براي پرندگان با توليد بالا كافي است، ولي ممكن است براي پرندگان با توليد خيلي بالا يا در درجه حرارت‌هاي بالا و يا پس از چندين ماه تخمگذاري مداوم، كافي نباشد. بدون شك افزايش مصرف كلسيم بيش از 4 گرم در روز  اگر چه كاراريي ابقاء پايين‌تري خواهد داشت، اما موجب بهبود كيفيت پوسته مي‌شود .

3-5-3-دفع كلسيم

كلسيم مدفوع تركيبي از كلسيم غيرقابل جذب جيره و كلسيم غيرقابل جذب با منشاء داخلي (روده‌ها) است. تمام عواملي كه بر جذب كلسيم موثر مي‌باشند، مقدار ك لسيم مدفوع را نيز تحت تاثير قرار مي‌دهند. به دليل باز جذب كلسيم از كليه‌ها، مقدار كمي از كلسيم از طريق ادرار دفع مي‌شود. بنابراين مسير اصلي دفع كلسيم مدفوع مي‌باشد.

3-5-4-آنزيم‌هاي درگير در سوخت و ساز كلسيم :

3-5-4-1-آنزيم آلكالين فسفاتاز

استخوان‌ها يكي از منابع تامين كلسيم براي پوسته تخم‌مرغ مي‌باشند. برداشت كلسيم از استخوان‌ها عمدتاً توسط فعاليت استئوكلاست‌ها يا سلول‌هاي بزرگ چند هسته‌اي استخوان صورت مي‌گيرد. نشان داده شده است كه در استئوكلاست‌ها، آنزيم‌ آلكالين فسفاتاز توليد مي‌شود كه نقش آن آزادسازي كلسيم از استخوان است 

3-5-4-2-آنزيم‌ كربنيك آنهيدراز

اين آنزيم نقش كليدي در تشكيل كربنات پوسته تخم مرغ دارد. وجود اين آنزيم در سلول‌هاي اپي‌تليال، سلول‌هاي غدد لوله‌اي و مايع غدد پوسته‌ساز گزارش شده است. اين آنزيم سبب تركيب Co2 و H20 و تشكيل يون‌هاي H و Hco در غدد پوسته‌ساز مي‌گردد. براي ايجاد بلورهاي كربنات كلسيم در پوسته تخم مرغ Hco3 بايد به صورت يون كربنات  دربيايد، اين تبديل هم توسط آنزيم كربنيك آنهيداز انجام مي‌شود.

3-5-5-تنظيم كلسيم :

تنظيم كلسيم بدن مرغ از طريق تنظيم جذب كلسيم از روده و دفع كليوي آن و متابوليسم مواد معدني استخوان حاصل مي‌شود. هورمون‌هاي اصلي كنترل كننده اين تعادل هورمون پاراتيروئيد، كلسي تونين و 1 و25 دي هيدروكسي كوله كلسيفروال توليد شده در كليه مي‌باشد. البته نبايد نقش هورمون‌هاي استروژن، پروژسترون، پرولاكتين و هورمون رشد را حفظ اين تعادل ناديده گرفت. هنگام كاهش غلظت پلاسمايي كلسيم، تبديل ويتامين D3 به شكل فعال آن در كبد و كليه‌ها افزايش مي‌يابد و جذب روده‌اي و برداشت كلسيم از استخوان را افزايش مي‌دهد.

 كاهش غلظت پلاسمايي كلسيم همچنين باعث افزايش توليد هورمون پاراتيروئيد مي‌گردد و اين هورمون به طور مستقيم با تاثير بر استخوان، ميزان برداشت كلسيم را بالا مي‌برد و يا به طور غيرمستقيم با تاثير بر روي آنزيم       1- آلفاهيدروكسيلازكليوي سبب افزايش توليد كليوي 1 و 25 دي هيدروكسي كوله كلسيفرول و كاهش دفع كليوي آن مي‌گردد. هورمون‌هاي استروژن، پروژسترون، پرولاكتين و رشد نيز باعث تحريك تبديل 25 هيدروكسي D3 به 1 و25 دي هيدروكسي D3 در كليه مي‌گردند. محققين نشان داده‌اند كه مرغ‌هاي تخمگذار درصد بيشتري از كلسيم را نسبت به مرغ‌هاي غيرتخمگذار نگهداري مي‌كنند و ابقاء كلسيم حدود دو هفته قبل از توليد تخم مرغ افزايش مي‌يابد .پرندگان در مراحل اوليه توليد تخم مرغ در تعادل منفي كلسيم قرار دارند.

 مورگان و همكاران دريافتند اين وضعيت با  مصرف 4/2 درصد كلسيم براي 150 روز اول توليد باقي مي‌ماند، اين همان سطحي است كه براي آنها كافي در نظر گرفته شده است ، ولي با توليدهاي بالاي امروزي اين درصد كلسيم كافي نيست و پرندگان بدون شك در تعادل منفي قرارگرفته و كيفيت پوسته تخم مرغ‌ها پايين خواهد آمد. هورويتز و گريمينگر براي مدت 12 ماه مرغ‌ها را با جيره‌هاي حاوي 85/1 و 7/2 درصد كلسيم تغذيه كرده و آنها را در حرارت 21- 18 درجه سيانتيگراد نگه داشتند. آنها دريافتند كه هر دو گروه پرندگان در زمان آغاز توليد تخم مرغ در تعادل منفي كلسيم بوده و تا نيمه سال اول تخمگذاري در اين حالت باقي مي‌مانند. اختلاف در مصرف كلسيم تاثير زيادي بر كيفيت پوسته نداشت، زيرا كاهش توليد تخم مرغ به واسطه مصرف پايين كلسيم، نياز كلي پرنده را كاهش مي‌داد. هورويتز و گريمينگر از طريق مصرف سطوح 27/2 تا 54/3  درصد كلسيم دريافتند مصرف كلسيم به ميزان كمتر از 3 گرم در روز موجب بروز تعادل منفي  كلسيم مي‌شود.نشان داده شده است كه طي سيكل تخمگذاري جذب روده‌اي كلسيم افزايش مي‌يابد.

كاهش دفع كليوي كلسيم نيز در طول چرخه تخمگذاري مشخص گرديده است. هيپوكلسمي توليد آنزيم 1- آلفا هيدروكسيلاز را تحريك كرده و موجب افزايش 1 و 25 دي هيدروكسي D3 در سرم مي‌گردد.

نشان داده شده است كه هنگام عرضه جيره حاوي كلسيم پايين، توليد 1 و 25 دي هيدروكسي D3 كليوي و جذب روده‌اي كلسيم افزايش مي‌يابد . به گفته محققين ميزان كلسيم پلاسماي مرغان تخمگذار يكي از تنظيم كننده‌هاي اصلي سيستم آنزيمي 1- آلفاهيدروكسيلاز است.

 سينگ و همكاران بيان نمودند كه تغيير هورموني اصلي در هنگام كمبود كلسيم، افزايش فعاليت پاراتيروئيد است. اين محققان همبستگي دو جانبه‌اي بين غلظت هورمون پاراتيروئيد و يون كلسيم مشاهده نمودند. آنها نشان دادند كه متوسط غلظت پاراتورمون (PTH) پرندگان تغذيه شده با جيره كم كلسيم در هنگام كلسيمي شدن پوسته، دو برابر غلظت پاراتورمون در پرندگان شاهد است. فورت و همكاران گزارش كردند كه كمبود كلسيم باعث كاهش فعاليت آدنيلات سيكلاز كليوي وابسته به هورمون پاراتيروئيد مي‌شود.

 اين محققين همچنين گزارش كردند كه با افزايش استراديول‌ها قبل از شروع تخمگذاري، توليد هورمون پاراتيروئيد وابسته به آدنيلات سيكلاز افزايش مي‌يابد. كمبود كلسيم جيره مي‌تواند موجب گسترش ظهور ژن مربوط به پاراتومون شده و سه هفته پس از كمبود، مقدار PTHmRNA را به 5 برابر افزايش دهد .

مشخص شده است كه تعداد  گيرنده‌هاي پاراتورمون وابسته به آدنيلات سيكلاز در كليه پرندگان بالغ تخمگذار نسبت به پرندگان ماده نابالغ يا نر بالغ بشتر است .در طول فعاليت توليد مثلي، استروژن اندوژنوسي موجب تغيير در فعاليت آلفاهيدوركس كليوي مي‌شود. 

3-5-6-فيزيولوژي ذخيره كلسيم :

ذخيره كلسيم فرآيند بسيار پيچيده‌اي است و بيشتر با كاركردهاي ويژه هورمون‌ها، آنزيم‌ها، مكانيسم‌هاي مبادله و تعادل بين دو منبع كلسيم (جيره و ذخاير استخوان) مرتبط مي‌باشد. كلسيم از هر دو منبع وارد خون مي‌شود و به منظور تشكيل پوسته به رحم منتقل مي‌شود .

 نشان داده شده است كه سطح كلسيم خون مرغ‌هاي تخمگذار سه برابر نيمچه‌هاي نابالغ است. كلسيم خون قبل از شروع توليد تخم‌مرغ بالا مي‌رود و سطح آن در خون مرغ‌هاي تخمگذار دو برابر مرغ‌هاي غيرتخمگذار است. پس عامل نوسانات كلسيم خون مرغ‌هاي تخمگذار تشكيل تخم مرغ و شروع فعاليت غدد پوسته ساز مي‌باشد. چارلزوهوگبين  دريافتند هنگامي كه تخم مرغ در مجراي تخم بر وجود ندارد، سطح كلسيم حدود 17 ميلي‌گرم در هر ميلي‌ليتر سرم است؛ در حالي كه با حضور تخم‌مرغ در مجراي تخم بر، ميزان كلسيم سرم بين 5/10 تا 5/28 ميلي‌گرم در هر ميلي‌ليتر مي‌باشد.

مطالعه تغييرات سطح كلسيم خون نشان مي‌دهد كه كلسيم خون بعد از تخمگذاري بالا رفته و سپس پايين مي‌آيد. به نظر مي‌رسد افزايش ميزان كلسيم بلافاصله بعد از تخمگذاري در نتيجه تاخير به وجود آمده در حذف سريع كلسيم، قبل از شروع تحريك جديد روي غده پاراتيروئيد است.

 پولين و استوركي  در خلال تشكيل پوسته كاهشي در كل كلسيم سرم نيافتند؛ اگر چه در كلسيم يوني پلاسما تغييراتي وجود داشت. تحقيقات نشان داد بين كلي كلسيم پلاسماي خون سرخ‌رگي و سياه‌رگي تفاوت وجود دارد. سطوح كلسيم خون سياه‌رگي هنگام تشكيل پوسته حدود 20 درصد پايين‌تر بوده و اين نشان مي‌دهد كه كارآيي رحم در اين زمان براي برداشت كلسيم پلاسما، تقريباً 20 درصد بشتر است.

 هرتلندي و تايلور  كلسيم تام سرم را قبل و در خلال آهكي شدن پوسته در مرغان لگهورن سفيد تغذيه شده با خوراك حاوي 2 درصد و كلسيم مطالعه كردند. آنها مشاهده نمودند كه حتي با مصرف كلسيم در سطح 2 درصد كاهش معني‌داري (9/26 به 5/21 ميلي‌گرم در هر 100 ميلي‌ليتر) در قبل و در خلال آهكي شدن وجود دارد. اگر چه اين سطح كلسيم عادي در نظر گرفته شده است. اما به طور قابل ملاحظه‌اي كمتر از مقدار لازم براي حداكثر ابقاء و حداكثر كيفيت پوسته مي‌باشد. پس مقادير فوق براي بالا بودن سطح كلسيم سرم ناكافي است، بنابراين توجه به منبع خون به منظور تعيين صحيح كلسيم و ارزيابي اثرات مختلف آن بر كلسيم سرم يا بخشي از كلسيم سرم اهميت دارد.

 وينگ و همكاران  در مطالعات جامعي به اختلافات خون سرخ‌رگي و سياه‌رگي مرغ‌هاي فاقد تخم مرغ در مجراي توليد مثلي، يكسان بود. در مقابل هنگامي كه تخم‌مرغ در رحم وجود داشت، ميزان كلسيم خون سياه‌رگي در اثر عبور خون از غدد پوسته‌ساز به ميزان 18 تا 20 درصد كاهش مي‌يافت. اين مساله در سطح وسيعي به وسيله محققان مورد پژوهش قرار گرفت و در نهايت آنها با نمونه‌گيري از محل تشكيل پوسته به جاي سياه‌رگ بازويي يا از قلب گزارش كردند كه به طور متوسط كل كلسيم پلاسما در خلال عبور از رحم حدود 3/5 ميلي‌گرم در هر 100 ميلي‌لير يا 4/21 درصد كاهش مي‌يابد.

3-5-7-منابع كلسيم سرم :

كلسيم پلاسما از دو منبع جيره و استخوان ناشي مي‌شود. سطح كلسيم خون در مرغان تخمگذار دو برابر مرغان غيرتخمگذار است و تا زماني كه كلسيم در غدد پوسته ساز ذخيره كلسيمي پلاسما به عنوان منبع كلسيم پوسته مطرح است. كلسيم  در گردش خون طيور به دو شكل وجود دارد، يكي كلسيم متصل به پروتئين (غيريوزنيزه) و ديگري كلسيم آزاد (يونيزه). گوير وهمكاران نشان دادند كه كلسيم غير يونيزه به صورت متصل به پروتئين‌هاي ويتلوژنين و آلبومين وجود دارد كه از محل ساخت در كبد به فوليكول منتقل شده و براي غدد پوسته‌ساز غيرقابل دسترس است.

 اگر چه كلسيم يونيزه (آزاد) حدود 20 درصد از كل كلسيم در هنگام تشكيل پوسته مي‌باشد و غدد پوسته‌ساز هنگام تشكيل پوسته مي‌بادش و عدد پوسته‌ساز تنها از مولكول‌هاي يونيزه (قابل نفوذ) كلسيم مي‌توانند جهت تشكيل پوسته استافده نمايند.

باكون و همكاران اظهار نمودند كه تجويز استروژن موجب افزايش كل كلسيم پلاسما از طريق تحريك پروتئين‌هاي متصل شوند به كلسيم مي‌گردند. پارسونز و كومبزنشان دادند كه طي دوره تخمگذاري غلظت كلسيم يونيزه 4 ساعت پس از تخمگذاري به حداكثر مقدار خود مي‌رسد (67/5 ميلي‌گرم در 100 ميلي‌ليتر) و تغذيه مرغ‌هاي تخمگذار با جيره فقير از لحاظ كلسيم موجب كاهش قابل توجهي در غلظت پلاسمايي كلسيم يونيزه مي‌شود.

 فروست و رولاند گزارش كردند كه با افزايش كلسيم جيره ميزان ذخيره ca45 مطالعه كردند و اظهار داشتند كه 70-60 درصد كلسيم پوسته به طور مستقيم از جيره بدست مي‌آيد. برخي آزمايشات نشان داده‌اند كه با افزايش كلسيم جيره ميزان ذخيره ca45 در پوسته تخم مرغ كاهش مي‌يابد. ذخيره كلسيم استخوان كه يك ساختمان سوزني شكل دارد به شكل فسفات كلسيم (Cha3(Po4)2) و هيدروكسي آپاتيت [Ca10 (PO4)6(OH)2] است، اين بخش استخوان مدولاوي گفته مي‌شود و عمدتاً در استخوان‌هاي دراز قرار دارد. استفاده از ذخاير كلسيم استخوان هنگام كاهش غلظت پلاسمايي كلسيم شروع مي‌شود، به گونه‌اي كه با وارد كردن كلسيم به داخل سيستمن عروقي طي دوره كلسيمي شدن مي‌توان از تحليل استخوان جلوگيري كرد. فارمر و همكاران  گزارش كردند هنگامي كه كلسيم جيره كاهش مي‌يابد بخش بيشتري از كلسيم پوسته از استخوان ناشي مي‌شود. در دوره پيش از تخمگذاري 20-15 گرم به وزن اسكلت نيمچه اضافه مي‌گردد كه نمايانگر حدود 5-4 گرم كلسيم اضافي است. احتمالاً تشكيل استخوان سوزني تحت تاثير كلسيم جيره است.

 زيرا در نيمچه‌هايي كه در 18 تا 22 هفتگي با جيره حاوي 3/3 درصد كلسيم تغذيه شدند، استخوان‌هاي سوزني بهتر از نيمچه‌هايي كه كلسيم جيره آنها 6/0 درصد بود، تشكيل گرديد.تايلوراظهار نمود كلسيم استخوان كه طي تشكيل پوسته تخم‌مرغ استفاده مي‌شود، بايد در فاصله بين تشكيل پوسته در دو روز متوالي و روزي كه مرغ تخمگذاري ندارد جايگزين گردد.

نتايج حاصل از بررسي‌هاي انجام شدن بر سوخت و ساز كلسيم در مرغان تخمگذار نشان مي‌دهد كه عوامل مختلف تغذيه‌اي، محيطي و فيزيولوژيكي مي‌توانند بر سوخت وساز كلسيم موثر باشند. ويتامين D3، منبع كلسيم جيره و اندازه ذرات آن، نسبت كلسيم به فسفر خوراك، ساير مواد معدني موجود در خوراك مثل آهن، آلومينيم، منگنز، پتاسيم و منيزيوم، مصرف چربي‌ها يا اسيدهاي چرب جيره، مقدار لاكتوز موجود در جيره، تعادل كلسيم در بدن، غلظت كلسيم سرم، PH روده، آنزيم‌هاي آلكالين فسفاتاز و كربنيك آنهيداز، ميزان توليد تخم مرغ، سن، درجه حرارت محيط و… سوخت و ساز كلسيم در مرغان تخمگذار را تحت تاثير قرار مي‌دهند كه بايد مورد توجه خاص قرار گيرند.

3-6- مواد شيميايي :

تزريق اندومتازين 4يا16 ساعت بعد از ورود تخم به رحم تخمك گذاري را به تعويق مي اندازد و موجب كاهش خروج تخم هاي نرسيده ،  پوسته نرم يا فاقد پوسته ميشود . مواد شيمي درماني مانند اسيد ساليسيليك و آسپرين دماي بدن مرغان تخم گذار را در طول استرس گرمايي كاهش مي دهند و بدان وسيله اثرات بيماري را تسكين    مي بخشد.

3-7- مديريت :

كاهش شكستگي تخم مرغ در مزرعه نيازمند تلاش مستمر در جزئيات مديريتي و نگهداري تجهيزات مناسب است . 3-7-1-مديريت تغذيه :

زمان غذا دادن : تغذيه مرغان تخمگذار در بعد از ظهر ( در آغاز كلسيفيه شدن پوسته ) كيفيت پوسته را بهبود مي بخشد زيران نياز به كلسيم اسكلتي را كم مي كند . همچنين به نظر مي رسد كه هضم و جذب غذا بهتر صورت مي گيرد زيرا وزن تخم مرغ نيز به اين ترتيب افزايش مي يابد .

در يك بررسي ، مقايسه اي بين غذا دادن در ساعات 13-8 صورت گرفت . از نظر وزن و وزن مخصوص تخم مرغ ، تفاوت معني داري بين دو گروه مشاهده نشد ولي وزن پوسته در گروهي كه در ساعت 13 تغذيه شده بودند به طور مشخصي بيشتر بود .

تعداد وعده هاي غذا در شبانه روز : در يك بررسي دو گروه از مرغان در سن 40 هفتگي در نظر گرفته شدند . گروه اول روزانه يك نوبت در ساعت 30/8 و گروه دوم روزانه دو نوبت در ساعت 30/8 – 30/15 تغذيه شدند .

پارامترهاي كيفيت در دو گروه به ترتيب چنين بود : وزن پوسته 72/5 گرم در مقابل 99/5 گرم ، شاخص ضخامت پوسته 9/75 در مقابل 6/79 ميلي گرم بر سانتي متر مربع ، ولي وزن بدن و زمان تخمگذاري تحت تأثير قرار نگرفت . تفاوت بين اين پارامترها در سن 36 هفتگي چندان چشمگير نبود .

سرعت حركت زنجير دانخوري : در يك بررسي دو گروه از مرغان در نظر گرفته شدند . گروه اول در طرف بازگشت زنجير و گروه دوم در موقعيت رفت زنجير دانخوري قرار گرفتند . براي هر گروه شش سرعت مختلف از 3/27 – 5/2 متر در دقيقه براي زنجير دانخوري منظور شد . نتايج حاصل نشان داد مرغاني كه در طرف بازگشت زنجيره ها قرار داشتند نسبت به گروه ديگر دو برابر تخم شكسته بيشتر و 50 درصد تخم محبوس در بدن كمتر توليد كردند ولي وزن مخصوص تخم در دو گروه يكسان بود . در داخل هر گروه نيز سرعت حركت زنجيره تأثيري بر ميزان توليد تخم هاي شكسته بدون تغيير در وزن مخصوص به دليل افت كيفيت پوسته نبوده بكله ناشي از افزايش فعاليت مرغان در طرف بازگشت زنجير بود .

زمان تغيير دادن جيره پولت به جيره تخمگذار : در شش گروه مختلف جيره پولت ( 11/1 درصد كلسيم ) در سنين 18 ، 19 ، 20 ، 21 ، 22 يا 23 هفتگي به جيره تخمگذار ( 4 درصد كلسيم ) تغيير كرد . اين تعويض جيره بر روي ميزان توليد تخم و كيفيت آن تأثير نداشت . متابوليسم كلسيم در انتهاي دوره بررسي شد و مشاهده شد ميزان فراخواني كلسيم در مرغاني كه اولين تخم را قبل از تغيير جيره مي گذاشتند نسبت به آنها كه اولين تخم را بعد از تبديل جيره مي گذاشتند بيشتر بود . بنابراين جيره اي با كلسيم بيش از 1 درصد در پولت ها براي كارآيي تخمگذاري و ارايه كيفيت بالاي پوسته در آينده كافي است .

محروميت غذايي كوتاه مدت : مرغاني كه به مدت 24 ساعت دچار محروميت غذايي شوند در سه روز آينده پوسته ضعيف تري توليد مي كنند . اگر اين امر در 8 ساعت اول چرخه روشنايي ( از ساعت 4 بامداد تا 12 ظهر ) روي دهد كيفيت پوسته افت نمي كند ولي ايجاد محروميت غذايي در 8 ساعت آخر روز ( از ساعت 12 ظهر تا 20 شب ) به دو دوره تقسيم شود ، مشاهده مي شود كه محدود كردن غذا از ساعت 20-16 بر روي كيفيت پوسته تأثير منفي دارد در حالي كه اين مسأله از ساعت 16-12 تأثيري بر كيفيت پوسته ندارد . كيفيت پوسته به ميزان غذاي مصرفي بستگي دارد و علت اين پديده اين است كه مرغان 34 درصد از غذاي مصرفي خود را از ساعت 20-16 مي خوردند .

تولك بردن : با افزايش سن پرنده ، كيفيت پوسته تخم آن كاهش مي يابد . امروزه اكثر دانشمندان معتقدند كه تولك بردن كيفيت پوسته را اصلاح كرده و بهبود مي بخشد . گارليچ و همكاران در طي تحقيقات خود دريافتند كه وزن پوسته پس از تولك بردن بيش از هر زمان ديگري در طول عمر مي باشد و درصد و ضخامت پوسته بعد از تولك بردن در سن 71 هفتگي افزايش يافته و مشابه اين مقادير در سن 43 هفتگي خواهند بود .

مدت زمان گرسنگي در تولك بردن : در گروههاي مختلف مرغان زمان هاي متفاوت 4 ، 7 ، 10 و 14 روز گرسنگي براي تولك بردن آزمايش شد و با گروه كنترل كه تولك برده شده بودند مقايسه شد . نتايج نشان داد كه زمان گرسنگي كمتر از 10 روز مي تواند توليد و وزن تخم مرغ را در حد مطلوبي تأمين كند ولي براي به دست آوردن كيفيت مناسب پوسته بايد اين زمان 10 روز يا بيشتر باشد .

3-7-2- مقايسه قفس و ساير سيستم ها :

قفس وپن : در يك بررسي مرغان به دو گروه تقسيم شده و يك دسته در قفس و دسته ديگر در پن نگهداري   شدند . مرغاني كه در قفس بودند دو هفته زودتر از گروه ديگر شروع به تخمگذاري كردند ولي گروهي كه در پن نگهداري شدند نسبت به مرغان در قفس توليد بالاتر ( 92-33 درصد در مقابل 76-16 درصد ) ، وزن پوسته بيشتر ( 31/5 – 67/4 در مقابل 93/4 – 78/4 گرم ) و استحكام پوسته بيشتري ( 53/2 – 64/1 در مقابل 85/1 – 59/1 كيلوگرم بر سانتي متر مربع ) داشتند ولي وزن تخم در اين گروه كمتر بود .

مقايسه قفس و بستر : مقايسه اين دو سيستم نگهداري در مورد بوقلمون ها نشان داد كه درصد پوسته هاي غير طبيعي در قفس و بستر به ترتيب 02/1 و 09/5 درصد در يك سويه و 8/1 و 58/5 درصد در سويه ديگر بود . روش نگهداري مرغ ها همچنين بر درصد تخم هاي دراز ، شكسته يا داراي پوسته نرم نيز تأثير مي گذارد .

دوره هاي مختلف نوردهي : در يك تحقيق سه گروه از مرغان در شرايط متفاوت نوري نگهداري شدند : گروه اول ( شاهد ) 15 ساعت روشنايي و 9 ساعت تاريكي ، گروه دوم ( 19 ساعت روشنايي و 9 ساعت تاريكي ) و گروه سوم ( 15 ساعت روشنايي و 13 ساعت تاريكي ) . نتايج نشان داد كه وزن تخم در گروه دوم ( 19 ساعت روشنايي و 9 ساعت تاريكي ) در حدود 1/68 و در گروه سوم ( 15 ساعت روشنايي و 13 ساعت تاريكي ) در حدود 6/67 گرم بوده و به طور مشخصي بالاتر از گروه شاهد ( 6/65 گرم ) بود . ضخامت پوسته ، وزن پوسته و استحكام آن در دو گروه مورد آزمون به طور مشخصي بالاتر از گروه شاهد بود .

كيفيت نور : در آزموني مرغان تحت رژيم هاي نوري متفاوت آبي ، سبز ، قرمز يا سفيد التهابي قرار گرفتند . طول مدت نوردهي روزانه 16 ساعت و شدت نورها يكسان بود . نتايج نشان داد كه با افزايش طول موج نور ، وزن پوسته كاهش مي يابد .

نوك چيني : در يك بررسي مرغان به دو گروه تقسيم شدند . در گروه اول نوك ها كوتاه شد و در گروه دوم اين كار انجام نگرفت . مقايسه بين دو گروه در سنين 42-28 هفتگي نشان داد كه نوك چيني هيچ تأثيري بر وزن مخصوص تخم ، بد شكلي ها و استحكام پوسته نداشت .

3-7-3-عوامل محيطي :

تأثير فصل : تمام صفات كيفي پوسته به طور مشخصي تحت تأثير فصل قرار مي گيرند . ضخامت پوسته ، وزن مخصوص تخم و وزن پوسته در زمستان بالاترين و در تابستان پايين ترين مقدار را دارا هستند درصد پوسته و وزن پوسته بر واحد سطح در زمستان بالاترين و در بهار پايين تر مقدار را نشان مي دهند . تراكم پوسته در تابستان بيشترين و در بهار كمترين مقدار را دارد .

دما : در يك بررسي مرغان به سه گروه تقسيم شدند . يك گروه به طور ثابت در دماي 9/23 درجه سانتي گراد ، گروه ديگر به طور متناوب بين دماهاي 6/15 و 7/37 درجه سانتي گراد و گروه سوم بين دماهاي 1/21 و 7/37 درجه سانتي گراد نگهداري شدند . نتايج نشان داد كه در شرايط مختلف درصد توليد ، مقدار غذاي مصرفي به ازاي مقدار توليد و وزن كل پرنده ها تغيير نمي كند ولي غذاي مصرفي روزانه ، وزن تخم و ضخامت پوسته بين دماهاي 4/29 – 7/26 درجه سانتي گراد كاهش مي يابد . نگهداري مرغان در دماي ثابت 9/23 درجه سانتي گراد باعث توليد تخم هاي سنگين تر با پوسته هاي ضخيم تر نسبت به مرغاني مي شود كه در دماي متغير حدود 4/29 درجه نگهداري شده اند . نگهداري در دماي متغير تنها باعث كم شدن مصرف غذا در گرما نمي شود بلكه استرس گرما به طور مستقيم مي تواند وزن تخم و ضخامت پوسته را كاهش دهد .

روش هايي براي حل كردن مشكل گرما :

1- دميدن co2 در آب مصرفي : تحقيقات نشان مي دهند كه اگر به آب مصرفي مرغان co2 خالص دميده شود و اين آب حاوي كربنات در دماي 23 درجه سانتي گراد به مرغان داده شود توليد تخم بالاتر مي رود .

اگر از اين آب در دماي 35 درجه استفاده شود از كاهش كيفيت پوست و نازك شدن آن كه در اين دما اتفاق مي افتد جلوگيري مي شود .

2- استفاده از کلسي تريول :

در ماه ژانويه دکتر Tsnag از مرکز تحقيقات جانوري کانادا مقاله اي تحت عنوان کاهش ميزان شکستگي تخم مرغ در اثر کلسي تريول ارائه داد کلسي تريول از جمله متابوليتهاي مشتق شده از D3 مي باشد که به عنوان هورمون شناخته شده است دريک کار تحقيقاتي که توسط Tsang انجام شد تعدادي از مرغان با جيره کنترل حاوي ويتامين D3 و تعدادي ديگر باجيره اي که به جاي ويتامين D3 حاوي کلسي تريول بود تغذيه شدند تخم مرغها قبل و بعد از شستشو و درجه بندي از طريق کندل کردن مورد بررسي قرار گرفتند ميزان شکستگي ها هنگام استفاده از کلسي تريول کاهش يافته بود .

3-8-برخي از روش ها در جهت كاهش شكستگي تخم مرغ ها :

I . يك وسيله نرم ( شبيه تشك ) در جلوي بعضي از انواع محل هاي جمع آوري تخم مرغ قفس تعبيه كنيد . اين حالت فشار حاصل از غلتيدن تخم مرغ ها را برسيم جمع آوري ملايم خواهد كرد و شيوع ترك هاي مويي را كاهش خواهد داد . مطمئن شويد كه وسيله تشك مانند بطور صحيح مستقر گشته است و بطور صحيحي تخم مرغ ها را از قفس دريافت مي كند .

II . تخم مرغ ها را دست كم دو بار در روز و يا حتي بيشتر ( يعني تا ممكن بيشتر ) جمع آوري نماييد . غلطيدن تخم مرغ ها به پايين در كف قفس شانس افزايش شكسته شدن در صورتي كه چند تخم مرغ در محل جمع آوري وجود داشته باشد بيشتر خواهد كرد .

III . سيم ها يا سيني هاي جمع آوري تخم مرغ را در شرايط خوب نگهداري كنيد . مرتباً آنها را امتحان كنيد تا لبه هاي تيز ، هو شي خارجي و فرسودگي و استحلاك را در شبكه سيمي خود يا در سيني ها نداشته باشند .

IV . مطمئن شويد كه تخم مرغ ها روي هم انباشته نمي شوند و به طور صحیح به مکان جمع آوری می رسد .

V . عادت كنيد به چك كردن كيفيت و شرايط سيني هاي تخم مرغ كه تخم مرغ ها را از قفس ها جمع آوري مي كنند .

VI . كارگران را طوري تعليم دهيد كه با دقت تخم مرغ ها را از منطقه جمع آوري تخم مرغ ، جمع آوري كنند و با ملايمت آنها را در سيني هاي ( طبق هاي ) جمع آوري تخم مرغ جاي دهند بدون اينكه فرآيند جمع آوري كاهش پيدا كند و سرعت آن كم شود .

VII . مطمئن شويد تهويه به خوبي نگهداري شود و فن ها هر كدام بطور شايسته اي در طول گرما كار كنند . سعي كنيد تا دماي محيطي پايداري را تا جايي كه در حد توان شما است ايجاد كنيد .

VIII . كاهش دهيد سر و صداها را ، همچنين فعاليت و حركت كارگران در بين آشيانه هاي مرغان تخم گذار را به حد ممكن تا استرس ، تنش و آشوب را در پرندگان كاهش دهد .

IX . يك تركيب غذايي با كيفيت بالا و بدون هر گونه آلودگي ، مواد فاسد و مواد تقلبي و مايكو پلاسماها را تهيه كنيد . همچنين آبي خوش مشرب و سالم را در تمام اوقات براي پرندگان تهيه نماييد .

X . حشرات پروازي اي را كه باعث آزار و اذيت پرندگان مي شوند كاهش دهيد .

XI . بطور روزمره اندازه و وزن مخصوص و ضخامت پوسته را چك كنيد و اگر هر تغيير مشاهده شد ، سعي كنيد بوسيله روش گوناگون تصحيح كنيد .

3-9-نتيجه گيري :

حفاظت از كيفيت پوسته تخم مرغ يك فعاليت پيچيده مي باشد . حتي اگر ما دانش صحيح و كافي داشته باشيم ممكن نيست كه بطور كامل مسئله پوسته تخم مرغ را حل كنيم .

به هر حال ما مي توانيم كاهش مهمي را در ميزان زيان تخم مرغ بواسطه كيفيت ضعيف پوسته ايجاد كنيم .

اين قضيه وقتي به سرانجام مي رسد كه ما درك كنيم كه فاكتورهاي جداگانه ، معمولاً مسئول شكستگي تخم مرغ ها هستند ، بسياري از فاكتورهايي با كيفيت پوسته مرتبط هستند شامل ؛ مسائل سلامتي گله ، كارهاي مديريتي ، كنترل محيطي ، پرورش و تغذيه مناسب

منابع

•منابع داخلي :

1- علي اكبر ، ح :« عوامل موثر بر كاهش كيفيت پوسته تخم مرغ » دامدار : خرداد و تير 16 ، 10 ، 1380 .

2- جمعه خالدي ، ك ؛ « ساختمان تخم مرغ ( پوسته ؛ سدي محكم ولي نفوذ پذير » كشاورزي و صنعت : 12 ،    28 – 26 ، 1379.

3- برزگر تقوي ، ش ؛ « بررسي عوامل موثر بر كيفيت پوسته تخم مرغ در مرغ هاي مادر و تخمگذار » جهان مرغ داري : سال دوم ، شماره 17 و 18 ، 31 – 27 ، 1376

4- تأثير اسيد اسكوربيك روي پوسته ، باروري و جوجه در آوري » تغذيه دام و طيور : صفحات 44- 48 .

5- حاج صادق ، ن ؛ « عوامل مديريتي موثر بر كيفيت پوسته تخم مرغ » تازه هاي دامپروري ، كشاورزي ؛ شماره 6 و5 ، صفحات 4-5 .

6- عبدي ، ح ؛ « تخم مرغ هاي ترك خورده ، در رحم يا غده پوسته ساز تخم راه » . صنعت مرغداري : شماره 58 ، صفحات 29-28 .

7- حاج صادق ، ن ؛ « عوامل تغذيه اي موثر بر كيفيت پوسته تخم مرغ » . تازه هاي دامپروري و كشاورزي : شماره 4 و 3 صفحات 56-52 .

8- پاكدل ، آ ؛ « ساختار بيوشيميايي پوسته و سفيده تخم مرغ » كشاورزي و صنعت : صفحات 38 و 39 .

9- رادفر ، م ؛ « كيفيت پوسته تخم مرغ » جهان مرغداري : سال چهارم ، شماره 20 .

10- ايرواني ، حسين ؛ « برآوردن پوسته وزن مخصوص تخم مرغ بر اساس وزن تخم مرغ در بررسي كيفيت پوسته تخم مرغ » . كشاورزي و صنعت : شماره 17 ، صفحات 32 تا 35 ، سال 1379 .

11- غيور صديق ، غلامرضا ؛ « نقش مواد معدني ناديده گرفته شده در بهبود كيفيت پوسته تخم مرغ » . چكاوك : دوره هفتم ، شماره 4 ، صفحات 45-49 ، سال 1377. 

•منابع خارجي :

1- Richards G. ( 1998 ). Designer diets and managements for optimum eggshell quality.               ( wouldpoultry ), volumelk. No6,P : 45 – 47.

 2- D balnave and s.k muheereza (1997) Improving eggshell Qaliay at High Temperatures with Dietary sodiom Bicarbonat, Poultryscince, 76 : 588 – 593.

•وب سايتهاي مورد استفاده :

•http://www.thepoultrysite.com/articles/1004/how-to-improve-shell-quality

•http://www.thepoultrysite.com/articles/979/maintaining-egg-shell-quality

•http://www.thepoultrysite.com/articles/1003/factors-influencing-shell-quality

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=1447

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=1433

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=1323

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=1137

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=883

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=614

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=496

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=550

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=121

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=117

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=117

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=100

•http://www.infopoultry.net/articles/view.asp?id=81

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=502&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=450&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=318&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=283&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=164&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=159&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=125&query=پوسته

•http://www.iranpoultry.com/modules.php?name=Sections&op=viewarticle&artid=60&query=پوسته