مشكلات پوسته تخم مرغ در مرغان تخم گذار (بخش دوم)
مهندس مجتبي بشارتيان کارشناس علوم دامی
2-فاكتورهاي موثر بر كيفيت پوسته تخم مرغ :
فاكتورهاي بي شماري بر روي كيفيت كاركردي پوسته تخم مرغ پيش از شروع تخم گذاري مؤثر مي باشند . ضخامت پوسته بوسيله مقدار زمان گذراندن در غده پوسته ساز ( رحم ) و ميزان ته نشين شدن كلسيم در طول دوره شكل گيري پوسته تحت تاثيرقرار مي گيرد . اگر تخم مرغ دوره كوتاهي را در غده پوسته ساز سپري كند ، ضخامت كم خواهد شد . همچنين زماني از روز كه تخم گذاشته مي شود ضخامت را تعيين مي كند . بطور كلي كيفيت پوسته تخم مرغ تحت تا ثير عوامل زير قرار مي گيرد :
2-1- نژاد :
بعضي از نژادهاي پرندگان ممكن است بتواند در زمان سريعتري كلسيم را براي پوسته تخم مرغ ته نشين كنند ، كه نتيجه آن ته نشيني بهتر است . اين حالت در پرندگان داراي تخم مرغ هاي قهوه اي تيره مشاهده مي شود كه پوسته تخم آنها داراي كيفيت بالاتري از پرندگان با تخم مرغ قهوه اي روشن مي باشد .
2-2- بيماري ها :
بيماري هايي مانند عفونت نايژه ها ( برونشيت ) ( IB ) ، نيوكاسل ( ND ) ، آنفولانزاي مرغ ( AI ) و سندرم افت توليد تخم مرغ ( EDS ) بر روي كيفيت پوسته مي شوند . ويروس IB باعث نرم يا زبر شدن تخم مرغ ، كم رنگ شدن و چين دار شدن پوسته مي شود . ويروس EDS تنها بر روي غده پوسته ساز موثر است اما با وجود ND يا IB ، هر بخشي از دستگاه تناسلي مي تواند تحت تأثير قرار گيرد .
در پژوهشی ارزيابي كيفيت پوسته تخم مرغ در مرغ هاي آلوده با Salmonella enteritidis بررسی شد . در اين تحقيق تخم مرغ ها از مرغ ها با سنين مختلف و با ميزان آلودگي های باکتریایی متفاوت با باكتري Salmonella enteritidis جمع آوري شدند و مقاومت پوسته آنها در برابر فشار ايجاد شده توسط دستگاه Instron materials testing مورد ارزيابي قرار گرفت.
مرغ هايي كه در سن 24 هفتگي از راه دهان با باكتري آلوده شده بودند پوسته تخم مرغ هاي آنها قبل از پيك توليد داراي واحد شكنندگي(HU) پايين تري بود(P<0.01) .
در آزمايشات بعدي با مرغ هاي جوان 29هفتگي و مرغ هاي مسن 58 هفتگي نشان داده شد كه باكتري سالمونلا انتريتيديس مي تواند موجب تغيير واحد HU شود اما فاكتورهاي گوناگوني از جمله سن مرغ و سويه باكتري، اين تغييرات را تحت تأثير قرار مي دهد.
مقدار HU تخم مرغ يك شاخص فيزيولوژيكي حساس نسبت به سن مرغ مي باشد، بطوريكه تمام مقادير (R>0.5) HU ، بدون توجه به وضعيت آلودگي ميكروبي، به مرغ هايي كه وارد پيك توليد شده بودند مربوط مي شد.
مقادير پايين تر HU (1<) بيانگر وجود تركهاي مويي در پوسته تخم مرغ بود كه احتمال وقوع آن از 01/0%در مرحله قبل از آلودگي به 08/0 % پس از آلودگي افزايش يافت. نشانه هاي كلينيكي ديگري هم در مرغ ها پس از ايجاد آلودگي سالمونلايي مشاهده شد از جمله اينكه در مرغ هاي مسن تر مقدار توليد روزانه تخم مرغ، بطور معني داري افزايش يافت و در برخي از مرغ هايي كه از طريق تماس با مرغ هاي آلوده درگير شده بودند، لاغري آشكار بود.
2-3- مديريت :
جايگاه هاي نا مرغوب ، دماي محيطي بالا ، جابجايي تخم مرغ در محيط ناهموار بر روي كيفيت پوسته تخم مرغ تأثير خواهد گذاشت . به علت اينكه تخم مرغ هاي درشت بيشتر مستعد شكستن هستند . اندازه تخم مرغ بايد از طريق مديريت شايسته تغذيه و نور كنترل شود . تخم ها از مرغهاي با رژيم نوري 1 D : L 3( يك روز روشنايي : سه روز تاريكي ) يك قدرت عدم شكنندگي بسيار معنا داري را نسبت به مرغ هاي رژيم 16 D: 8 l ( 16 ساعت روشنايي : 8 ساعت تاريكي ) نشان مي دهند .
2-4- تولك بري :
عمليات تولك بري اجباري يا وادار كردن مرغ ها به تولك رفتن همواره در تمامي سنين گله بهبود كيفيت پوسته را نشان مي دهد . با بكار گيري تولك هاي ، چگالي نسبي تخم مرغ وزن پوسته ، ضخامت پوسته و درصد پوسته در تمامي نژادها همانند دوره قبل از تولك بري خواهد بود يا حتي بهتر خواهد شد . نتيجه تولك بري براي تمامي نژادها بهبود قدرت شكنندگي مي باشد .
2-5- سن پرنده :
هر چه سن پرنده بيشتر باشد ضخامت پوسته معمولاً كمتر خواهد بود . گله هاي پيرتر تخم مرغ هاي درشتري مي گذراند كه به آساني مي شكنند . مرغ به طور ژنتيك تنها قادر است مقدار محدودي كلسيم را ذخيره كند . ثانياً ، مرغ مقداري از توانايي خودش را براي برداشت ( انتقال ) كلسيم از استخوان ها از دست مي دهد و كمتر قادر خواهد بود تا نياز به كربنات كلسيم را تأمين كند . جذب و انتقال كلسيم به ميزان كمتر از 50% حد طبيعي بعد از 40 هفتگي كاهش خواهد يافت .
2-6- داروها :
براي مثال داروي هاي سولفاته ( SulpaDrugs ) بر روي كيفيت پوسته مؤثر اند . در حالي كه تتراسايكلين اثرات سودمندي دارد .
سولفا دراگها باعث منع تكثير و ادامه حياط باكتري ها مي شوند .
2-7- كيفيت آب :
بسياري از مطالعات نشان داده است كه آب آشاميدني شور ( نمك دار ) شامل آب شير حاوي كلريد سديم به كار برداشته براي مرغ هاي تخم گذار بالغ مقدار مصرف شده مشابه با آب لوله كشي زير زميني ، يك تأثير منفي بر روي كيفيت پوسته تخم مرغ خواهد داشت در حالي كه اثر كمي بر روي دريافت غذا ، توليد تخم مرغ يا وزن تخم مرغ دارد در مقابل اثر منفي ( مضر ) آن بر روي نقص پوسته و چكالي نسبي مشاهده نشده است .
اثرات آب خنک بر روي پوسته تخم مرغ در دماي گرم :
بمنظور بررسی اثرات دماهاي مختلف آب روی کیفیت پوسته تخم مرغ در شرایط محیطی نرمال و یا با دمای بالا آزمایشي از دانشگاه کوییزلند انجام شد.
بدین منظور سه دمای آب ( C 5 ، C 20 ، C 35 ) در شرایط محیطی نرمال و با دمای محیطی بالا اعمل گردید. در این مطالعه ، تفاوت معنی داری در خصوصیات تخم مرغ در گروه های مختلف مشاهده نشد.اما بطور کل ، آب خنک با دمای 5 درجه سانتيگرادسبب بهبود رنگ چگالی و وزن پوسته د ر دمای محیطی 35درجه سانتی گراد گردید
2-8- استرس :
در حالي كه يك زمينه ژنتيكي براي تخم و كيفيت پوسته تخم مرغ وجود دارد ، ژن خوب نمي تواند بوسيله استرس هاي محيطي خود را شكوفا سازد . پوسته بوسيله سلول هاي فعال تخم گذاري اويداكت و رحم شكل مي گيرد تحت استرس و ترشح اين سلول هاي اسيدي مي شود و سلول هاي مي تواند تخريب شوند يا آسيب ببينند . در موارد وخيم تر تأثير استرس وارده مي تواند منجر به پوسته اي شود كه بيش از حد ( بطور نا متعادل ) كلسيم بر آن ته نشين شده است .
يك نوع از آن برجستگي هاي پودري در سطح و در نتيجه تخم مرغ بد شكل است .
استرس هاي جابجايي بعنوان عامل موثر بر روي كيفيت ظاهري تخم مرغ ها شناخته شده است ؛ افزايش عارضه پوشش كلسيمي و تخم مرغ هاي بد شكل از نتايج آن است . انواع بيشتر استرس هاي جابجايي ، بعنوان مثال حركت جابجايي كامل و از يك نوع جايگاه به يك محيط و جايگاه جديد ، مي تواند چندين نقيصه ظاهري را منجر شود .
2-9- دماي محيطي :
يكي از عواملي كه منجر به كيفيت ضعيف پوسته مي شود ، ناكافي بودن دريافت غذايي در آب و هواي گرم مي باشد . كيفيت پوسته تا حدي در طول روزهاي تابستان به مخاطره مي افتد . در طول مواجهه با دماي محيطي بالا ، مرغ بوسيله افزايش ميزان تنفس (له له زدن ) پاسخ مي دهد تا اينكه خود را خنك كند . اين عامل CO2 خون را پايين مي آورد و شرايطي را توليد مي كند كه به آن الكالوز تنفس مي گويند PH خون قليايي مي شود و فراهمي كلسيم را براي پوسته كاهش مي دهد .
اين اختلال در بالانس اسيد و باز باعث افزايش پوسته نرم در طول تابستان مي شود .
نازك شدن موقتي پوسته تخم مرغ اتفاقي است كه در طول دوره اي با دماي محيطي بالا حادث مي شود ( حدود 25 درجه C ) كه باعث كاهش دريافت غذا مي گردد . پوسته ها زماني كه دما كاهش يافت و دريافت غذا افزايش يافت به سرعت به ضخامت نرمال ( طبيعي ) بر مي گردند .
آلكالوز تنفسي همچنين موجب مي شود كربنات افزايش يافته به واسطه اثر كليه در رقابت بين كليه و رحم براي يون كربنات از بين برود كه پي آمد اين اثر ضخامت ضعيف پوسته تخم مرغ مي باشد . در طول استرس گرمايي كلسيم دريافتي كاهش مي يابد كه پي آمد مستقيم كاهش دريافت غذا مي باشد و اين حالت باز جذب كلسيم را از استخوان تحريك مي كند كه اثر عمده آن هايپر فسفاتميا يا افزايش بيش از حد فسفات مي باشد . اين حالت از تشكيل يا شكل كربنات كلسيم را در غده پوسته ساز ( رحم ) جلوگيري به عمل مي آورد . همچنين استرس گرمايي فعاليت كربنيك آنها يدراز ( آنزيم وابسته به روي ) را در رحم كاهش مي دهد . تحت استرس گرمايي خون بيشتر به بافت هاي پيراموني منتقل مي شود و جريان خون پيوسته به سمت لوله هاي تخم بهر كاهش مي يابد كه پي آمد آن تضعيف پوسته تخم مرغ مي باشد . نهايتاً توانايي مرغان تخم گذار به تبديل كردن ويتامين D3 به حالت فعالش در طول استرس گرمايي كاهش مي يابد .
2-10- مواد مغذي :
2-10-1- كلسيم : كمبود و زيادي كلسيم هر دو اثر منفي بر كيفيت پوسته تخم مرغ دارند . يك تخم مرغ محتوي حدوداً 2 گرم كلسيم مي باشد . از اين رو مرغ تخم گذار بطور ميانگين به 4 گرم كلسيم در روز نياز دارد تا كيفيت پوسته خوبي را بوجود آورد از اين رو تنها 50 تا 60 % كلسيم جيوه عملاً در تشكيل پوسته استفاده مي شود .
نياز كلسيم يك مرغ تخمگذار 4 تا 6 برابر بيشتر از مرغان غير تخم گذار مي باشد . تخم مرغي وارد مي شود به منطقه پوسته سازي اويدوكت – در رحم – 19 ساعت قبل از تخم گذاري و پوسته يون كلسيم را براي اتصال به پروتئين ماتريكس ذخيره نمي كند .
در طول 15 ساعت تشكيل پوسته ، حركت كلسيم از ميان غده پوسته به ميزان 150 – 100 ميلي گرم در ساعت مي باشد . اين فرآيند كلسيم را از دو منبع دريافت مي كند : جيره غذايي و استخوان . سطح كلسيم نرمال خون در حدود 20 تا 30 dl / mg در يك جيره داراي 56/3% كلسيم براي مرغ تخم گذار و يا بيشتر مي باشد ، در حالي كه مرغان تخمگذار در يك جيره 2% كلسيمي ، 30 تا 40 درصد در كلسيم را از استخوان دريافت مي كنند . بنابراين براي پولت ها داشتن سطح بالايي از كلسيم براي ذخيره در بدن بسيار حائز اهميت مي باشد .
وقتي كه غده پوسته غير فعال است ، جذب روده اي كلسيم در جيره غذايي حدود 40% مي باشد ، اما زماني كه فعال است به 72% مي رسد . اين زمان به طور تنگاتنگي با اواخر بعد از ظهر يا ساعات تاريكي براي مرغان تخم گذار منطبق است . داشتن سطح كلسيم بيشتر در روده در طول اين زمان براي تضمين اينكه كلسيم از جيره غذايي دريافت شود و از استخوان ها برداشت نشود حائز اهميت فراوان است . اندازه بزرگ ذرات منبع كلسيم اجازه مي دهد تا كلسيم در سراسر اين زمان Metered شود .
در مرغان پرورش ، اين نكته بسيار اهميت دارد كه سطح بالاي كلسيم در طول دوره رشد با پيشرفت و رشد مطبوع غده پاراتيروئيد به وسيله افزايش يون H روده دخالت دارد ، كه جذب را كاهش خواهد داد زياني كه به پاراتيروئيد وارد مي شود ممكن است پايدار باشد و حتي ممكن است اثراتش در طول چرخه توليد پس از اين اتفاق باقي بماند .
2-10-2- فسفر : محتواي فسفر پوسته تخم مرغ كم است و در حدود 20 ميلي گرم در مقايسه با محتواي 120 ميلي گرم فسفر تخم مرغ است . همچنين بايد گفت كه اين ميزان فسفر به طور نا متوازن و نا هموار در لايه هاي دروني و بيروني پوسته توزيع شده است .
ين هاي فسفر يك اثر باز دارنده بر روي CaCo3 دارند و موجب مي شوند كه تشكيل و شكل گيري پوسته به اتمام برسد سطح بالاي فسفر در خون از انتقال كلسيم استخوان جلوگيري به عمل مي آورد .
جذب كلسيم و فسفر وابسته به هم مي باشد و مي تواند به وسيله عوامل زير تحت تأثير قرار گيرد .
منبع ، شكل و حالت كلسيم و فسفر : زماني كه كلسيم و فسفر : زماني كه كلسيم و فسفر مورد نياز پرنده است منبع كلسيم و اندازه ذرات نقش با اهميتي را در سطح كلسيم روي بازي مي كنند P فسفر بايد بد شكلي باشد كه قابل دسترس و استفاده توسط مرغ تخم گذار باشد .
2-10-3- PH روده اي : در PH 5 / 5 تا 5/6 جذب فسفر بتمدين حالت را دارا مي باشد ، وقتي PH بالاتر از 5/6 باشد جذب فسفر به طور محسوس كاهش مي يابد – اسيدهاي چرب آزاد زيادي در جيره غذايي مي تواند باعث پايين آمدن PH شود و بنابراين در جذب كلسيم و فسفر دخالت كند .
نسبت كلسيم به فسفر : سطح كلسيم و فسفر بالا در روده جذب هر دو را كاهش مي دهد . كلسيم بالا PH را در روده افزايش مي دهد و جذب فسفر و همچنين روي و منگنز را كاهش مي دهد . سطح فسفر پلاسماي بالا نيز جذب كلسيم از روده و همچنين نقل و انتقال كلسيم را از استخوان كاهش مي دهد . فسفر جزء لاينفك بالانس اسيد و باز در بدن مي باشد . ميزان مطلوب كلسيم به فسفر ( نسبت P : Ca ) براي پرندگان در حال رشد به ميزان فسفر 0/1 : Ca 5/1 تا 0/2 مي باشد .
ويتامين D3 : ويتامين D3 متابوليت ضروري در جذب كلسيم مي باشد .
2-10-4- ويتامين :D3 براي جذب و انتقال كلسيم در طول سنتز پوسته تخم مرغ حياتي است . اهميت دريافت مقدار كافي ويتامين D3 بوسيله مرغ كاملاً مشهود مي باشد و براي استفاده و بهره وري مطلوب از كلسيم و فسفر كاملاً ضروري خواهد بود .
به هر حال ويتامين D3 مازاد و متابوليت هايش سودي را در رابطه با كيفيت پوسته تخم مرغ نشان نداده اند در زماني كه مرغان قبل آن ميزان بسنده اي از ويتامين D3 را مصرف كرده اند . ويتامين D3 عنصر كنترل كننده اصلي در تحريك جذب كلسيم از روده مي باشد . اين اثر به وسيله سنتز پروتئين متصل شونده به كلسيم ( CBP ) تسهيل مي شود . ويتامين D3 بايد به ميزان كافي دريافت شود . عمل كرد ويتامين D3 به متابوليتس يعني دي هايدروكسي D3 وابسته است كه در كليه و كبد پرنده شكل مي گيرد . هر مسئله اي كه در صحت و سلامت اين اندام ها و همچنين غده پاراتيدوئيد داشته باشد يك اثر زيان آوري در عملكرد و فعاليت ويتامين D3 و بدان وسيله بر جذب و متابوليسم كلسيم خواهد داشت .
2-10-5- فرمولاسيون جيره غذايي : قدرت شكنندگي پوسته با جيره هاي بر پايه سورگوم نسبت به جيره هاي بر پايه گندم و جو بيشتر خواهد شد و با جيره مايز – سويا كاهش مي يابد . سطح بالاي كلسيم و فيتات جيره مرغان تخمگذار قابليت دسترس مواد معدني كم نياز را كاهش مي دهد ، بخصوص منگنز و روي . بعلاوه پلي ساكاريدهاي غير نشاسته اي شكسته و آنزيم فايتاز براي كاربردي تر شدن غذا در بهبود كيفيت پوسته تخم مرغ موثر است .
اثرات زيان آوري در كيفيت تخم مرغ و پوسته تخم مرغ زماني كه سطح كلرايد و منيزيوم به ميزان 3 برابر بيشتر از حالت عادي بودند مشاهده نشده به هر حال كلرايد مازاده جيره تراكم بيكربنات جيره را كاهش مي دهد كه نقش محوري بر كلسيمي كردن پوسته تخم مرغ دارد .
بالانس كاتيوني – آنيوني پايين جيره ، حضور پلي ساكاريدهاي غير نشاسته جيره ، مايكوتوسين ها و آلودگي ها منجر به تضعيف پوسته تخم مرغ خواهد شد .
